Transactionele Analyse 5

Transactionele Analyse: O.V.K.-model simpel vertaald naar het B.V.Z.-model. Alternatief voor Zwarte Piet in de 21e eeuw.

Transactionele Analyse: O.V.K.-model simpel vertaald naar het B.V.Z.-model.
Alternatief voor Zwarte Piet in de 21e eeuw.

Wat heeft Transactionele Analyse (O.V.K.-model) nu toch met de Alternatieve Zwarte Piet te maken? In hoeverre kan het B.V.Z-model een aanreiking zijn om ‘anders’ met Zwarte Piet om te gaan?

Het gaat verder: het O.V.K.-model kan de gespreksvaardigheden verbeteren waardoor de invloed tijdens gesprekken groeit. Het is wel de vraag of jij dit ook wilt: wil je meer macht en invloed hebben?

Wat omvat het O.V.K.-model?

Binnen het communicatiemodel herkent men 3 hoofdrollen:
1.      Ouderrol: overbrengen van waarden en normen, oordelen. Adviserende, zorgzame, bekritiserende, betuttelende en autoritaire uitlatingen. Beschuldigen, veroordelen, dreigen, mopperen. Weliswaar heel zorgzaam zijn, maar daardoor teveel bemoeien en de redder willen spelen.
2.      Volwassenrol: iemand die vragen stelt, luistert, denkt en analyseert. Het is de persoon die informatie verzamelt. Neemt verantwoording voor de eigen behoeften, gevoelens en streeft naar autonomie. Alleen de volwassen rol brengt effectieve communicatie tot stand.
3.      Kindrol: wil alleen maar goedkeuring en aandacht van de ander hebben. Heeft geduld en wil het de ander naar de zin maken, stelt zich afhankelijk op, passief en kiest voor de slachtoffer-rol.

Hoe werken die rollen dan op elkaar binnen het O.V.K.-model?

Het is opvallend dat een Ouderrol en een Kindrol heel goed samen kunnen werken. Beide ego-rollen versterken elkaar eindeloos. Met als gevolg dat de communicatie tussen deze twee ego-rollen (ouderrolkindrol) destructief werkt. De ander zal zich snel aangevallen of bedreigd voelen en op dezelfde wijze reageren.

Afstand tussen mijn oudste broer en mijzelf

Voor mij persoonlijk was het een eye-opening toen ik in mijn thuissituatie deze ego-rol ontdekte tussen mijn oudste broer en mijzelf. We kunnen niet samen door een deur. Hij was als kind weg en zat intern voor de priesteropleiding. Toen hij terugkwam werd hij min of meer ‘heilig’ verklaard. Hij wist het want hij had gestudeerd. Ik zat destijds op de middelbare school toen hij weer thuiskwam. Vanaf het eerste moment was er strijd. Hij vernederde me aan de lopende band, ik was niet goed genoeg. Hij had op alles van mij kritiek en maakte me belachelijk.

Tijdens een Transactionele Analyse jaren later ontdekte ik onze vastgeroeste ego-rollen: hij koos voor de ouderrol en ik schoot automatisch in de kindrol.

Door steeds afgewezen te worden, ontstond in mij de overtuiging dat ik niet deugde. Anderen waren beter, slimmer, leuker dan ik.
Doordat ik me in mijn jeugd de mindere heb gevoeld, de underdog of het pispaaltje, ontstond er een houding van niets deugt, alles is verkeerd. Dit kan leiden tot verbittering en gelatenheid en het contact met anderen verdwijnt. Met als gevolg dat jij je eenzaam voelt.

Ontsnapt aan de Ouderrol 

Zover is het echter niet met mij gekomen. Ik wist te ontsnappen doordat ik op 17 jarige leeftijd het ouderlijk huis verliet en op kamers ging wonen. Mijn kindrol verdween naar de achtergrond omdat er geen directe ouderrol in de omgeving was.

Die ontstond weer wel door de directeur van het internaat waar ik 1,5 jaar gezeten heb. Hoewel hij juist naar mij een meer volwassenrol aannam. Hij  was erg op mij gesteld en zag mogelijkheden in me, die anderen nog niet zagen.

Volwassenrol in mijn puberteitsjaren (O.V.K.-model)

Wat ben ik blij geweest met mijn periodes in Amsterdam wanneer ik bij de familie De Vries ging logeren. Intellectuele mensen met het hart op de goede plek. Beiden kozen duidelijk voor de Volwassenrol naar mij.

Wat hield die Volwassenrol dan in?
Het waren mensen die vragen aan me stelden, die wisten te luisteren en die mijn denken konden analyseren en dan teruggaven wat ze gehoord hadden. Totaal nieuw en vreemd voor mij, want wie zat er nu toch op mijn idee te wachten?

Ze namen me mee naar verschillende kerken en na elke dienst keek ik al uit naar het samen koffiedrinken. Dan kwamen de vragen, zoals:
“Door wat ben je geraakt tijdens de dienst in de synagoge?”
“Welk ritueel vond je boeiend en heb je dat begrepen?”
“Vertel eens wat je nu meeneemt uit deze ervaring?”

Kenmerkend van hun Volwassenrol was: ze handelen en oordelen in contact met het hier en nu, zonder vooroordeel. Ze streefden ernaar dat ik ook in de Volwassenrol kwam door verantwoording te nemen voor mijn eigen gevoelens. Autonomie stond bij hen (bij elke Volwassenrol) hoog in het vaandel. Daardoor ontstond er een open en effectieve communicatie waarbij niks afgekeurd werd.

Kindrol – varianten binnen het O.V.K.-model

Het duidelijkst komt dit aan de orde in de volgende 4 opmerkingen van het kind:
1.      “Ik ben OK, jij ook!”
2.      “Ik ben OK, jij niet!”
3.      “Ik ben niet OK, jij wel!”
4.      “Ik ben niet OK, jij ook niet!”

Zoals ik al eerder opmerkte: “steeds afgewezen worden kan ervoor zorgen dat de overtuiging ontstaat dat je niet deugt”.

Kinderen die verwend zijn of voortdurend op een voetstuk worden geplaatst, kunnen daar op latere leeftijd keihard de wrange vruchten van plukken. Ze zijn als het ware over-bevestigd, ze hebben een onrealistisch zelfbeeld gekregen, ze lijden aan zelfoverschatting, zelfingenomenheid en menen dat de wereld aan hun voeten ligt.

Vandaar dat ik kan stellen dat een positief gevoel het gevolg is van een vervulde behoefte. Een negatief gevoel daarentegen is het gevolg van een onvervulde behoefte.

En te vaak leggen mensen de verantwoordelijkheid van hun gevoelens neer bij de ander. De ander moet ervoor zorgen dat jij gelukkig bent. Binnen relaties zie ik dat nog duidelijker. Het boek “Als hij maar gelukkig is” is daarin een prachtig fenomeen.

Rollen in de relatie volgens het O.V.K.-model

Het is meer dan de moeite waard om deze 3 ego-rollen te herkennen in je relatie. Wat voor soort relatie heb je eigenlijk?
a.      Een OuderKind – relatie?
b.      Een OuderVolwassen – relatie?
C.      Een OuderOuder – relatie?

Alle combinates geven voor- en nadelen aan. Voor het oog van de ander is een Ouderkindrelatie heel hamonieus om te zien. De rollen en de verantwoordelijkheden lijken duidelijk te zijn. Toch is de Kindrol in de relatie de pineut. Die past zich aan, terwijl de ander de touwtjes stevig in handen heeft.

De meest gezonde relatievorm is natuurlijk een Volwassenrol – Volwassenrol. Beiden handelen en oordelen in contact met het hier en nu, zonder vooroordeel. Beiden nemen verantwoordelijkheid voor de eigen behoeften, gevoelens en zijn volledig autonoom.
Ken jij dergelijke relaties? Ik nauwelijks omdat we allemaal switchen van de ene ego-rol naar de andere ego-rol.

Vertaling O.V.K.-model in alledaagse emoties

Om er directer en efficienter mee om te gaan, heeft drs. Herman Bouwkamp, voormalig huisarts, een vertaalslag gemaakt van het O.V.K.-model naar het B.V.Z.-model.

Dit model ga ik nu integreren in de Sinterklaastraditie, waarbij Zwarte Piet vervangen wordt door B-Piet, V-Piet en Z-Piet.

Wat omvat het B.V.Z.-model, vertaald vanuit het O.V.K.-model?

Herman omschrijft het B-gedrag als volgt:

*       de B denkt niet door, luistert niet;
*       de B heeft TEVEEL aan energie;
*       de B vernietigt zichzelf.

Welke emoties/gedragingen vallen onder het B-ego:
Baas, Boos, Bruut, Bars, Intimidatie, Bedreiging, Woede, Haat, Doordraven, Macht/geld, Manipulatie, Geweld, Agressie.
Conclusie: B-ego’s denken niet na en luisteren niet! Zijn AGRESSIEF.

V-ego vanuit het B.V.Z.-model, vertaald vanuit het O.V.K.-model

Herman omschrijft het V-gedrag als volgt:
*       de V vraagt en luistert;
*       de V antwoordt en verwerkt;
*       de V is progressief

De volgende emoties vallen onder het V-ego:
Vrolijk, Ontroering, Verstandig, Vrede, Veilig, Ontspanning, Lachen, Feiten, Data, Informatie, Harmonie, Vreugde, Info, Inzicht, Vrijheid, Humor, Vragen, Kennis.
Conclusie: V-ego’s vragen en luisteren en analyseren. Zijn PROGRESSIEF

Z-ego vanuit het B.V.Z.-model, vertaald vanuit het O.V.K.-model

Herman omschrijft het Z-gedrag als volgt:
*       de Z denkt slecht na;
*       de Z luistert selectief en vlucht;
*       de Z is zelfvernietigend.

De volgende emoties vallen onder het Z-ego:
Ziek, Zwak, Zielig, Slaaf/sloof, Onmachtig, Hulpeloos, Angstig, Onzeker, Nerveus, Te kort, Frustratie, Onvermogen, Verdriet, Ziek-zijn, Zeuren, Moe, Te weinig energie, Ik durf niet, Ik….. niet.
Conclusie: Z-ego’s denken slecht en luisteren selectief en vernietigen zichzelf. Zijn REGRESSIEF.

Alleen V-ego deugt – vertaald vanuit het O.V.K.-model

Natuurlijk is het niet zo dat alleen het V-ego deugt. We hebben alle drie posities in ons en we wisselen af in de verschillende situaties in ons leven. Dat kan per seconde verschillend zijn. Een practisch voorbeeld:
De wekker loopt keihard af, je springt geirriteerd uit bed en je stoot je enorm aan de stoel naast het bed. Slaakt een vloek uit. Daarna zet je de stoel op een andere plek.

Wat zie je terug van het B.V.Z.-model in dit voorbeeld?
1.      Keihard aflopen van de wekker: B-emotie;
2.      Je springt geirriteerd uit bed: B-emotie;
3.      Aan de stoel stoot jij je enorm en dat doet pijn: Z-emotie;
4.      Slaakt een vloek uit: B-emotie;
5.      Je verzet de stoel (om stoten te voorkomen): V-emotie.

Reageren vanuit 3 ego-posities vanuit het O.V.K./B.V.Z.-model

Het zal je nu duidelijk zijn geworden dat we altijd een keuze hebben van waaruit we reageren kunnen. Jij bent en blijft de regisseur van je leven en bepaalt dan ook of je kiest voor de B-positie, de V-positie of de Z-positie.

Binnen mijn therapeutische werk zie ik echter dat nogal wat mensen een ‘geautomatiseerde’ ego-positie innemen, veelal ontstaan in de jeugd. Men weet niet anders dan hard te roepen, te snauwen of men herhaalt de gedachten en gevoelens die ontwikkeld zijn in je kindperiode. Herhalend gedrag is frustrerend en absoluut niet heilzaam.

Wat heeft dit alles met de alternatieve Zwarte Piet te maken?

Stel je nu toch eens voor dat we maatschappelijk besluiten om het kind tijdens de Sinterklaasperiode, vertrekkend vanuit het mythische proces van geloven, confronteren met drie ego-Pieten.
Te weten de B-Piet, de V-Piet en de Z-Piet.

Deze drie ego-Pieten spelen het spel vanuit hun ego-positie:
Je hebt dan meteen bij de intocht een bonte verzameling B-Pieten:
Voorbeeld: de Boze Piet, de Woedende Piet, de Doordravende Piet, de Agressieve Piet, de Manipulerende Piet, de Barse Piet.

Maar ook de verzameling V-Pieten mag niet ontbreken:
Zo hebben we een Lachende Piet, Vrolijke Piet, Ontroerende Piet, Vreugdevolle Piet, een Humoristische Piet, een Wijze Piet, een Vragende Piet.

En natuurlijk zien we ook een scala aan Z-Pieten:
De Zielige Piet is erbij, maar ook de Onmachtige Piet, de Angstige Piet, de Onzekere Piet, de Nerveuse Piet, de Gefrustreerde Piet, de Zeurende Piet, de Durf-niet Piet.

Zie jij het al voor je?

Wat is de waarde van  B.V.Z-Pieten?

In deze mythische fase van het kind – de sprookjesfase, ervaart het kind de emoties heel sterk. Door ermee te spelen wordt het eigen beeld van de werkelijkheid vergroot. Je zult maar als kind in een ‘beperkt’ milieu opgroeien met een B-vader en een Z-moeder!

Je zult dan als kind dit gedrag gaan herhalen, maar ook de gedachten en gevoelens van je ouders (B-Z ouders) worden onbewust diep in jou geprent en je weet niet anders. Nu kan de Sinterklaasperiode een aanvulling zijn op een gezonde opvoeding waarbij je leert lachen om de Z-Pieten en vraagtekens plaatst bij de B-Pieten. Je voelt en ziet dat het uiteindelijk allemaal goedkomt wanneer de V-Pieten het voortouw nemen.

Zo’n ervaring wil je toch geen enkele kind onthouden? Ik niet in ieder geval. Als pedagoog heb ik veel en intens gewerkt met de Transactionele Analyse binnen mijn therapeutische werk.

Mijn jongste client was een kind van 5 jaar die als ‘onhandelbaar’ bij me binnenkwam. Na het eerste toneelstukje ging ik hem het B.V.Z.-model uitleggen. En dit kind begreep het meteen, verpakt weliswaar in een kort toneelstukje van me. Het kind schaterde van het lachen en elke moeilijke thuissituatie werd daarna in de therapie nagespeeld en veranderd m.b.v. het B.V.Z.-model.

En juist dit kind – toen 5 jaar oud – speelde afgelopen week als 30 jarige een V-Piet op een basisschool. De kinderen hingen aan zijn lippen. Moesten lachen om zijn humor en werden uitgedaagd door zijn vragen en zijn ontroerend verhaal over een zieke mama die er niet bij kon zijn omdat ze aan kanker leed. Deze V-Piet heeft werkelijke progressie gebracht in de klas.

Koppenlezers: dank je wel

Bij het plaatsen van mijn vorige artikel: Zwarte Piet is dood – leve de BVZ-Piet, kreeg ik nogal wat reacties n.a.v. de kop van het artikel. Het was duidelijk dat sommigen het artikel niet eens gelezen hadden. De wrede en agressieve reacties heb ik verwijderd omdat ik geen bagger over me heen wil hebben van kortzichtige mensen.

Dit artikel – vervolg – nodigt je juist uit om een nieuwe traditie vorm te geven: Sinterklaas en zijn BVZ-Pieten!

Even wennen en binnen een seizoen weten we niet anders. Dan wordt Sint Nicolaas weer de echte kindervriend en zijn de Pieten er om te belonen en te vermanen: “Kies zo weinig mogelijk voor B– of Z
Posities en streef naar een V- positie in je leven!”

Mag ik je tenslotte een vreugdevolle Sinterklaasperiode toewensen.

 

verwante artikelen

Add a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *